YÜKSƏK TERMOBARİK ŞƏRAİTDƏ QUYU SÜXURLARI ÜZƏRİNDƏ APARILAN LABORATORİYA ÖLÇÜLƏRİ VƏ SDKÜ MƏLUMATLARINA GÖRƏ YER QABIĞININ YUXARI HİSSƏSİNDƏKİ SEYSMİK DALĞA SÜRƏTLƏRİNİN ANİZOTROPİYASININ TƏYİNİ
Xülasə
1,5 HPa qədər yüksək təzyiqli modifikasiyalı bərk fazalı qurğuda implus ultrasəs üsulu ilə maqmatik və metomortik süxurların elastik anizotropiyası təyin olunmuşdur. Anizotropiya uzununa dalğaların sürətinə görə təyin olunmuşdur. Maqmatik və metamorfik süxurlar üçün elastiki anizotropiya əmsalının maksimal qiymətləri iki qarşılıqlı perpendikulyar istiqamətdə qiymətləndirilmişdir. Çöl şəraitində və nümunələr üzərində elastiki anizotropiyanı öyrənmək üçün Belarusiyanın Prispatsk çökəkliyində yerləşən quyular seçilmişdir. Əvvəlcə seysmik kəşfiyyat işlərinin əsasında SDKÜ (sınmış dalgaların korrelyasiya üsulu) metodikası ilə yer qabığının üst qatının elastiki dalğalarının sürətinin anizotropiyası aşkar edilmiş və öyrənilmişdir.
İş aparılan rayonlardakı quyulardan seçilən maqmatik və metomarfik süxur nümunələri üzərində yüksək termobarik şəraitdə elastiki dalğaların anizotropiyası öyrənilmişdir. Tətqiq olunan metamorfik süxurlar yüksək elastik anizotropiya ilə xarakterizə olunur. Maqmatik süxurlara gəldikdə isə onlar aşağı elastiki anizotropiyaya malikdirlər. 1,5 HPa qədər yüksək təzyiqlərdə uzununa dalğaların sürətləri üçün maqmatik süxurlarda anizotropiya əmsalı -0,6 -2,6% metamorfik süxurlarda isə 6,9%dən 13,5% ə qədər təşkil edir.
Açar sözlər: impuls-ultrasəs üsulu; maqmatik və metamorfik süxurlar; elastik anizotropiya; sürət; uzununa dalğalar; yüksək təzyiq qurğusu; quyu; keçiricilik
İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
1. Баюк Е.И., Воларович М.П., Левитова Ф.М. Упругая анизотропия горных пород при высоких давлениях. – М., Наука, 1982, 170 с.
2. Воларович М.П., Баюк Е.И., Левыкин А.И., Томашевская И.С. Физико- механические свойства горных пород и минералов при высоких давлениях и температурах. – М., Наука, 1974, 223 с.
3. Волынец Л.Н., Воларович М.П., Баюк Е.И. Метод математической обработки экспериментальных значений скорости упругих волн в горных породах при высоких давлениях. – Изв. АН СССР, физика Земли, 1979, № 5, с. 101- 103.
4. Гальперин Е.И. Вертикальное сейсмическое профилирование (2- е изд. доп. и перераб.). – М., Недра, 1982, 344 с.
5. Гамбурцев Г.А., Ризниченко Ю.В., Берзон И.С. и др. Кор-реляционный метод преломленных волн. – М., Изд. АН СССР, 1952, 240 с.
6. Епинатьева А.М., Александрова Т.А., Баюк Е.И. и др. Прогноз вещественного состава верхней части кристаллического фундамента по величинам граничных скоростей. – Изв. АН СССР, физика Земли, 1980, № 5, с. 42- 55.
7. Невский М.В. Квазианизотропия скоростей сейсмических волн. – М., Наука, 1974, 179 с.
8. Невский М.В. Анизотропия скорости в кристаллическом фундаменте. В кн.: Неоднородность кристаллического фундамента по сейсмическим данным. – М., Наука, 1977, с. 40- 55.
9. Ризниченко Ю.В. О сейсмической квазианизотропии.– Изв. АН СССР, сер. геогр. и геофиз., 1949, 13, № 6.
10. Ризниченко Ю.В. Сейсморазведка слоистых сред. – М., Недра, 1985, 184 с.
11. Савич А.И., Ященко З.Г. Исследование упругих и деформационных свойств горных пород сейсмоакустическим методом. М., Недра, 1979, 214 с.
12. Сафаров И.Б. Петрофизические модели литосферных плит материков и океанов. – Баку, Элм, 2011, 306 с.
13. Сафаров И.Б., Агаев Х.Б., Шахмарданов К.В. Пример изучения упругой анизотропии осадочных пород при лабораторных условиях и в реальной среде. Международный научно- технический, информационный журнал “Нефть и газ Грузии”. – Тбилиси, 2009, № 25, с. 14- 24.
14. Safarov I. B., Agaev H.B., Shakhmardanov K.B. How to investigate elastic anisotropy of sedimentary rocks in laboratory and real circumference. – Scientific- techical information- international journal ‘GEORGIAN OIL AND GAS’, Tbilisi, 2009, № 25, p. 25- 29.
15. Thomsen L. Understanding seismic anisotropy in eхploration and eхplotation the SEG/ EAGE distinguished instructor short course, Lecture notes, Soc. Eхp l. – Geoph., Tulsa, 2002, № 5, 240 p.
16. Thomsen L. Weak anisotropic reflection. Offset depended reflectivity- Theory and Practice of AVO Analysis / Ed. by Castagna J.P., Backus M.M. SEG Investigations in Geophysics. 1997, v.8, p.103-114.
17. Winterstein D.F., and Paulsson B.N.P. Velocity anisotropy in shale determined from cross hole seismic and vertical seismic profile data. – Geophysics, 1990, 55, p. 470 – 479.