AZƏRBAYCAN PALÇIQ VULKANLARININ SÜXUR TULLANTILARININ DƏRİNLİK-STRATİQRAFİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ (ANALİTİK-İNFORMASİYA İCMALI)
Xülasə
Məqalədə, Azərbaycan palçıq vulkanlarının intişar tapdığı sahələrin geoloji, dərinlik-stratiqrafik, tektonik səciyyələri ilə bərabər, onların daxili quruluşları (xüsusən palçıq kameraları), püskürmələri haqqında seysmik stansiyaların qeydləri, həmçinin süxur tullantılarının vizual və geokimyəvi xarakteristikaları araşdırılır. Kompleks məlumatlar əsasında vulkan köklərinin maksimal dərinliyinin Təbaşir və Eosen yaşlı çöküntülər yerləşən intervallarla əlaqədar olması əsaslandırılır. Şıxzərlinin Üst Maykop yaşlı kəsilişindən götürülən yanar şistdən reper kimi istifadə etməklə, vulkan tullantılarının zəngin üzvi maddə saxlayan (> 8 %), lakin geoloji yaşları mübahisə doğuran şistli süxurlarının üzvi-geokimyəvi göstəriciləri, tərkiblərində adsorbsiya sularının miqdarca paylanması və paleohövzə əmələgəlmə şəraitləri müqayisəli şəkildə öyrənilmiş, nəticə etibarı ilə onların Üst Maykopa və Orta Eosenə bağlılıqları ilə əlaqədar geoloji qanunauyğunluq müəyyənləşdirilir.
Açar sözlər: palçıq vulkanı, yanar şist, Təbaşir, Eosen
İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
1. Əliyev Ad.A., Rəhmanov R.R. Palçıq vulkanizmi. Bakı, “Nafta-Press” nəşr., 2018, 327 s.
2. Nağızade A.Ə. Azərbaycanın palçıq vulkanlarının tullantılarında yanar şistlərin müqayisəli geokimyəvi təhlili (Lökbatan, Torağay və Şıxzərli vulkanlarının timsalında). Magistr dissertasiyası. AMEA Geologiya və Geofizika İnstitutu, Bakı, 2021, 85 s.
3. Nağızade A.Ə., Axundov R.V., Baloglanov E.E. Palçıq vulkanlarının tullantılarından götürülən yanar şistlərin müqayisəli mineraloji və geokimyəvi xüsusiyyətləri (Azərbaycanın Lökbatan və Şıxzərli palçıq vulkanlarının timsalında). Gənc tədqiqatçı, 2021, VII (1), 103-115.
4. Алиев Ад. А., Етирмишли Г. Д. Новые данные об извержениях грязевых вулканов в Азербайджане. Геология и геофизика Юга России, 2021, 11 (2): 22 – 35. https://doi.org/10.46698/VNC.2021.34.18.002.
5. Кропоткин П.Н., Валяев Б.М. Геодинамика грязевулканической деятельности (в связи с нефтегазоносностью). Геологические и геохимические основы нефти и газа. Киев: Наукова думка, 1981, с. 45–49.
6. Никитенко О.А., Ершов В.В., Перстнева Ю.А., Бондаренко Д.Д., Балогланов Э.Э., Аббасов О.Р. Вещественный состав продуктов деятельности грязевых вулканов Сахалина и Азербайджана: сравнительный анализ. Геосистемы переходных зон, 2018, т. 2, № 4, с. 346–358. https://doi.org/10.30730/2541-8912.2018.2.4.346-358.
7. Рахманов Р.Р. Грязевые вулканы и их значения в прогнозировании газонефтеносности недр. М.: Недра, 1987, 173 с.
8. Шнюков Е.Ф., Алиев Ад.А., Рахманов Р.Р. Грязевой вулканизм Средиземного, Черного и Каспийского морей: специфика развития и проявленияю. Геология и полезные ископаемые мирового океана, 2017, № 2 (48), с. 5-25.
9. Юсубов Н.П., Гулиев И.С., Гусейнова Ш.М. Палеообстановки осадконакопления, грязевой вулканизм и миграция углеводородов в Южно-Каспийском бассейне. Геофизический журнал № 3, Т. 42, 2020. DOI: https://doi.org/10.24028/gzh.0203-3100.v42i3.2020.204710.
10. Юсубов Н.П., Гулиев И.С. Роль грязевого вулканизма в образовании нефтяных и газовых месторождений. Азербайджанское нефтяное хозяйство, 2018, № 9, с. 9-20.
11. Якубов А.А., Ализаде А.А., Зейналов М.М. Грязевые вулканы Азербайджанской ССР. Атлас. Баку: Изд-во АН Азерб. ССР, 1971, 256 с.
12. Aliyev Ad.A., Guliyev I.S., Dadashov F.H., Rahmanov R.R. Atlas of world mud volcanoes. Baku: Publishing house «Nafta-Press», «Sandro Teti Editore», 2015, 321 p.
13. Aliyev A., Abbasov O., Agayev A. Mineralogy and geochemistry of oil shale in Azerbaijan: classification, palaeoweathering and maturity features. Visnyk of V. N. Karazin Kharkiv National University, Series "Geology. Geography. Ecology, 2019, 50, 11-26. https://doi.org/10.26565/2410-7360-2019-50-01.
14. Aliyev Adil A., Abbasov Orhan R. Nature of the provenance and tectonic setting of oil shale (Middle Eocene) in the Greater Caucasus southeastern plunge. Geodynamics, 2019, 1(26), 43-59. https://doi.org/10.23939/jgd2019.01.043.
15. Aliyev A.A., Abbasov O.R. Mineralogical and geochemical proxies for the Middle Eocene oil shales from the foothills of the Greater Caucasus, Azerbaijan: Implications for depositional environments and paleoclimate. Mineralia Slovaca, 2019, 51(2), 157-174.
16. Aliyev, A.A., Abbasov, O.R. Distribution patterns, organic geochemistry and mineralogy of oil shales in Azerbaijan. Gornyi Zhurnal, 2020, 8, 13-18. https://doi.org/10.17580/gzh.2020.08.02.
17. Aliyev Ad.A., Guliyev I.S., Rahmanov R.R. Catalogue of mud volcano eruptions of Azerbaijan (2008-2019). Baku: Elm, 2019, 132 p.
18. Baldermann Andre, Abbasov Orhan, Bayramova Aygun et al. New insights into fluid-rock interaction mechanisms at mud volcanoes: Implications for fluid origin and mud provenance at Bahar and Zenbil (Azerbaijan). Chemical Geology, 2020, vol. 537, 119479. https://doi.org/10.1016/j.chemgeo.2020.119479.
19. Baloglanov E.E., Abbasov O.R., Akhundov R.V. Mud volcanoes of the world: Classifications, activities and environmental hazard (informational-analytical review). European Journal of Natural History, 2018, 5, 12-26.
20. Dimitrov L.I. Mud volcanoes-the most important pathway for degassing deeply buried sediments. Earth Science Reviews, vol. 59, no. 1-4, pp. 49–76, 2002. https://doi.org/10.1016/S0012-8252(02)00069-7.
21. Feyzullayev A.A. Mud volcanoes in the South Caspian basin: Nature and estimated depth of its products. Natural Science, 2012, vol .4, no.7, 445-453, https://doi.org/10.4236/ns.2012.47060.
22. Feyzullayev, A.A., Lerche, I., Temperature-depth control of petroleum occurrence in the sedimentary section of the South Caspian basin, Petroleum Research, march 2020, vol. 5, is. 1, p. 70-76. https://doi.org/10.1016/j.ptlrs.2019.10.003.
23. Francis Odonne, Patrice Imbert, Matthieu Dupuis, Adil A. Aliyev, Orhan R. Abbasov, Elnur E. Baloglanov, Bruno C. Vendeville, Germinal Gabalda, Dominique Remy, Victori Bichaud, Rémy Juste, Maëlys Pain, Arthur Blouin, Anthony Dofalc, Mathieu Gertaudac. Mud volcano growth by radial expansion: Examples from onshore Azerbaijan. Marine and Petroleum Geology, 2020, vol. 112, 104051. https://doi.org/10.1016/j.marpetgeo.2019.104051.
24. Francis Odonne, Patrice Imbert, Dominique Remya, Germinal Gabalda, Adil A. Aliyev, Orhan R. Abbasov, Elnur E. Baloglanov, Victoria Bichauda, Remy Juste, Matthieu Dupuis, Sylvain Bonvalot. Surface structure, activity and microgravimetry modeling delineate contrasted mud chamber types below flat and conical mud volcanoes from Azerbaijan. Marine and Petroleum Geology, december 2021, vo1. 34, 105315. https://doi.org/10.1016/j.marpetgeo.2021.105315.
25. Jones, R.W., Simmons, M.D. A review of the stratigraphy of eastern Paratethys (Oligocene-Holocene), with particular emphasis on the Black Sea. In: Robinson, A. (Ed.), Regional and Petroleum Geology of the Black Sea and Surrounding Regions. AAPG Memoir, 1997, vol. 68, pp. 39-52
26. Kadirov F.A., Lerche I., Guliyev I.S., Kadyrov A.G., Feyzullayev A.A., Mukhtarov A.Sh. Deep structure model and dynamics of mud volcanoes, southwest Absheron Peninsula (Azerbaijan). Energy Explor. Exploit, 2005, 23 (5), 307-332.
27. Kopf A.J. Significance of mud volcanism. Reviews of Geophysics, 2002, vol. 40, no. 2, pp. 1–52. https://doi.org/10.1029/2000RG000093.
28. Milkov A.V. Worldwide distribution of submarine mud volcanoes and associated gas hydrates. Marine Geology, 2000, vol. 167, no. 1-2, pp. 29–42. https://doi.org/10.1016/S0025-3227(00)00022-0.
29. Naghizade A.A. Geochemical signatures of oil shales sampled from ejecta of mud volcano Sikhzarli: Palaeoweathering and chemical maturity. Multidisciplinary approaches in solving modern problems of fundamental and applied sciences. Baku, Azerbaijan. 2020, 259-260.
30. Planke, S., Svensen, H., Hovland, M., Banks, D.A., Jamtveit, B., 2003. Mud and fluid migration in active mud volcanoes in Azerbaijan. Geo-Mar. Lett, 23, 258-268. https://doi.org/10.1007/s00367-003-0152-z.