ŞAMAXI 1902-ci il ZƏLZƏLƏ OCAĞININ PALEOTEKTONİK ƏLAMƏTLƏRİ
Xülasə
Məqalədə 1902-ci il 31 yanvar (13 fevral) tarixində baş vermiş Şamaxı zəlzələsinin (M = 6,9; H = 10 km) təsirinə məruz qalmış ərazinin geomorfoloji xüsusiyyətləri, dərinlik quruluşu və paleotektonik xarakteristikaları təhlil edilir. Burada zəlzələ nəticəsində relyefdə yaranmış digər geomorfoloji dəyişikliklər, həmçinin səyyahların qeydlərindən götürülmüş müşahidə və təsvirlər barədə məlumatlar təqdim olunur. Bundan əlavə, tədqiqatda son illər ərzində həmin regionda baş vermiş, maqnitudası M ≥ 5,0 olan bir sıra zəlzələlərə dair makroseysmik və instrumental məlumatlar təhlil edilir. Şamaxı və İsmayıllı zonalarındakı zəlzələlər, ilk növbədə, çökmə süxur qatı ilə intruziv kütlələrin təmas sərhədində geodinamik gərginlik enerjisinin toplanması ilə əlaqəlidir. Üfüqi hərəkətlər zamanı aşağı hərəkətliliklə (illik 3,1–9,6 mm) səciyyələnən həmin intruziv kütlələr ilə çökmə süxur qatının daha hərəkətli tektonik bloku (illik 6,9–16,5 mm) arasındakı qarşılıqlı təsir təmas zonasında geodinamik gərginlik enerjisinin toplanmasına şərait yaradır və güclü zəlzələləri tətikləyir.
Açar sözlər: seysmik rayon, maqnituda, geodinamik gərginlik enerjisi, zəlzələ ocağı, tektonik qırılma, intruziv kütlə, paleotektonik əlamətlər və s.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
1. Етирмишли Г.С. 2020. Ощутимые землетрясения Азербайджана за период 2003-2018 гг. Баку, Элм. 415 с.
2. Шыхалибейли Э.Ш., Бабазаде О.Б., Велиев Г.О. 1989. Строение доальпийского фундамента Шемаха-Исмаиллинской зоны южного склона Большого Кавказа. В кн. Mатериалы юбилейной сессии, посвященной 50-летию института геологии АН Азерб. ССР. Баку, с.96-104.
3. Kərimov K.M., Vəliyev H.Ö. 2003. Cənubi Xəzər meqaçökəkliyinin dərinlik quruluşu və neft-qazlılığı”. Bakı, Elm, 240 s.
4. Велиев Г.О. 2002. Глубинное строение Южно-каспийской мегавпадины на основании новых геофизических данных. Нефть и газ Грузии, Тбилиси, № 2(6).
5. Veliyev H.O. 2002. 1902-ci il Şamaxı zəlzələsindən 100 il keçir. Azərbaycanda geofizika yenilikləri, Bakı, № 1-2, с. 20-23
6. Велиев Г.О. 2021. Роль геодинамического напряжения в формировании нефтегазовых структур в Каспийском море (на примере месторождений Шахдениз, Умид, Бабек, Булла-дениз). Геотектоника и геодинамика, Геология и геофизика юга россии 11(2), 36-50.
7. Şamaxı (1902) zəlzələsinin məlumatı və şəkillər. https://azerhistory.com/?p=7312, http://family-stories.net/html/l_earthquake1902.html, https://sandinist.livejournal.com/732836.html.
8. Казымов И.Э. 2021. Геодинамика территории Азербайджана на основе данных GPS за 2017-2019 гг. Геология и Геофизика Юга России, Геотектоника и Геодинамика, Том 11, № 2, c. 52-62.
9. Етирмишли Г.Д., Велиев Г.О., Казымов И.Э., Казымова С.Э. 2018. Корреляция между результатами наблюдений GPS и глубинной структурой в изучении горизонтальных движений. Бюллетень Оренбургского научного центра УрО РАН (электронный журнал), № 4, с.1-10.
10. Землетрясений на территории СССР с древнейших времён до 1975 г. 1977, М. Наука, 536 с.
11. Шебалин Н.В. 1968. Методы использования инженерно-сейсмологических данных при сейсмическом районировании. Сейсмическое районирование СССР. М., Наука, 536 с.
12. Шебалин Н.В., Кондорская Н.В. (отв. ред.) 1977, Новый каталог силных землетрясений на территории СССР с древнейш времени до 1975 г. М., Наука, (Кавказс. 69-170), 569 с.
13. Шебалин Н.В. 1974. Очаги силных землетрясений на территории СССР, М., 1974, с.54.